Johan van Oldenbarnevelt 2019 - Achtergrond

Johan van Oldenbarnevelt werd geboren in Amerfoort waar hij een deel van zin jeugd doorbracht in het nog bestaande Huis Bollenburgh een hoog oprijzend gebouw aan de Muurhuizen (nu nr.19).

Oldenbarnevelt stamde uit de gegoede burgerij. Verschillende voorouders, zowel van vaders- als moederskant zaten in het stadsbestuur van Amersfoort en hadden naast een huis in de stad ook een boerderij in de omgeving. Een verre voorvader was in de middeleeuwen bijvoorbeeld richter (hoofd van een rechtbank) van de Veluwe, zijn Grootvader Reyer van Oldenbarnevelt was raad en schepen van Amersfoort en zijn andere grootvader Johan van Weede droeg de titel ‘knape van de Luttike Weede’, een heerlijkeid (gebied van regeermacht) ten noorden van Amersfoort die al sinds de middeleeuwen in het bezit van de familie Van Weede was. Helaas was Johanns vader Gerrit van Oldenbarnevelt het zwarte schaap van de familie. Hij schijnt niet helemaal goed bij zijn hoofd geweest te zijn. Gerrit maakte vaak ruzie, belandde in vechtpartijen en beging zelfs doodslag. Geen wonder dat Johan niet in Amersfoort bleef, maar zijn geluk elders zocht.

Met de benoeming van Oldenbarnevelt als nieuwe landsadvocaat wilden de Staten van Holland voorkomen dat Leicester zich met interne zaken ging bemoeien. Oldenbarnevelt slaagde erin de Engelse landvoogd te laten vertrekken en voorzag de Staten van de zeven gewesten in 1587 van een theortisch onderbouwing om de soevereiniteit naar zich toe te halen. Met prins Maurits als militair strateeg aan zijn zijde stond Oldenbarnevelt jarenlang aan het hoofd van een staat in wording: De Republiek der Zeven verenigde Nederlanden.

Op 13 mei 1619 wordt Johan van Oldenbarnevelt in Den Haag na veel maatschappelijke weerstand toch onthoofd. Dit wordt vaak een van de meest trieste gebeurtenissen van de Republiek genoemd. In 2019 is het derhalve 400 jaar geleden dat JvO werd terechtgesteld. De JVO-Academie organiseert in dat kader acht lezingen in Nieuwspoort op onderstaande data. Alle lezingen hangen samen met de huidige rechtsstaat Nederland waar JvO door leven en werk de grondlegger van is.

Zijn dood en nagedachtenis wordt weer actueel door de verbouwing van het Binnenhof, en de zoektocht naar zijn resten op de plaats waar tot 1879 een kapel heeft gestaan. Des te meer zal de vraag in het gedenkjaar naar boven komen waarom de Nederlandse staat nooit eerherstel heeft gepleegd en dit in een waardig document heeft vastgelegd.



Mr. E.G.J. M. Meijer –directeurSichtingJvO “De terechtstelling van JvO is wel één van de meest tragische gebeurtenissen uit die tijd.“ foto: Mr. E.G.J. M. Meijer –directeurSichtingJvO

Johan van Oldenbarnevelt stierf in 1619 als politiek leider van de Republiek der Zeven Verenigden Nederlanden. Een republiek die jonger was dan de raadspensionaris. Hij was de grootste staatsman uit onze geschiedenis. Hij werd slachtoffer van een politieke moord door aanhangers van Prins Maurits van Oranje. Hij heeft ervoor gezorgd dat de Republiek voor het eerst alszelfstandige staat kon optreden in de oorlog tegen Spanje door samenwerking tussen de Nederlandse gewesten te bevorderen en besluitvorming te centraliseren.



Rijkdom en samenwerking met Maurits

Door het huwelijk met Maria van Utrecht nam zijn rijkdom en aanzien toe. Hij kreeg met haar vijf kinderen. Hij komt door zijn politieke en juridische talenten al gauw in aanraking met Willem van Oranje en werd pensionaris van de Stad Rotterdam in 1576. Zodoende maakte hij deel uit van de Staten van Holland. In 1586 werd hij benoemt tot landsadvocaat en raadspensionaris. Maurits als militair en JvO als politicus vormden in de jaren negentig een succesvol koppel. Bij zijn aantreden meldde hij: ”lants zaecken en die finantien zijn in grote confusie ende verloep. ” Zonder geld geen leger etc. Door de merkwaardige structuur van de republiek voelde JvO zich, als een vis in het water. In die tijd heeft JvO de Nederlandse staatsinrichting zo succesvol vormgeven dat deze later door Thorbecke is omgebouwd naar het huidige staatsstelsel. Thorbecke deed dit vanuit zijn positie van landsadvocaat.

Mr. E.G.J. M. Meijer –directeurSichtingJvO Na de Slag bij Nieuwpoort (tegenwoordig Belgische kust) in 1600 was de relatie tussen Maurits van Oranje en raadspensionaris Johan van Oldenbarnevelt steeds slechter geworden.

In 1602 initieerde Johan van Oldenbarnevelt de oprichting van de Vereenigde Oostindische Compagnie. Dit droeg bij aan de groei van de Republiek tot een wereldmacht.

JvO voerde, vanwege de lege geldkist van de Republiek, overleg met Spanje, dat in 1609 tot het Twaalfjarig bestand leidde. Spanje erkende daarmee ook de Republiek. Het bestand was een bittere pil voor Maurits als militair, waardoor de persoonlijke verhoudingen met JvO uiteindelijk tot een dieptepunt daalden.

Daarnaast had JvO de Calvinistische lobby tegen zich in het harnas gejaagd. Door het ontbreken van een scheiding tussen kerk en staat liepen theologische en politieke discussies door elkaar heen. Het Calvinisme ontwikkelde zich tot de bevoorrechte publieke kerk. Het werd een strijd tussen aanhangers van Gomares en Armenius waarbij JvO en Maurits de hoofdrol speelden. JvO voelde meer voor een publieke kerk met meerdere geloofsstandpunten in tegenstelling tot Maurits die slechts één zienswijze dulde. Dit leidde tot onlusten in de Republiek tussen voor en tegenstanders. JvO, bleef echter hameren op zijn tolerantiepolitiek. Maurits koesterde inmiddels blijvend onterechte verdenkingen tegen Johan van Oldenbarnevelt. JvO verloor in augustus 1618 uiteindelijk deze strijd en werd op het Binnenhof opgesloten. Uiteindelijk werd hij, ondanks verzet, op 12 mei 1619 ter dood veroordeeld na een arbitrair bedenkelijk proces.

‘Zul je bij mij blijven?’

De landsadvocaat was na zijn veroordeling uit het lood geslagen. Hij had verwacht dat oude vrienden het voor hem op zouden nemen, maar het bleef stil. Zijn knecht Jan Francken bleef wel tot het laatste moment bij hem. Hij zou later ook een uitgebreid verslag schrijven over de laatste dagen van Johan van Oldenbarnevelt. De landsadvocaat kon die nacht de slaap niet vatten en vroeg zijn knecht: “Jan, zul je tot ook het allerlaatste toe bij me blijven?” Zijn knecht zegde dit toe. Van Oldenbarnevelt schreef die avond nog een aanbeveling voor hem.

Mr. E.G.J. M. Meijer –directeurSichtingJvO Johan van Oldenbarnevelt op het schavot kort voor zijn executie, 1619, Jan van der Veen (prentmaker), Charles Binger, 1853 – 1861

Executie

De executie vond enkele uren later plaats, op 13 mei 1619. De eenenzeventigjarige staatsman werd naar het geimproviseerd schavot op het Binnenhof in Den Haag geleid en kreeg nog heel even de gelegenheid om de toegestroomde menigte toe te spreken. Johan van Oldenbarnevelt sprak toen de beroemde woorden:

“Mannen, gelooft niet dat ik een landverrader ben, ik heb oprecht en vroom gehandeld, als een goede patriot, en zo zal ik sterven.”


Zijn allerlaatste woorden luidden:

“Maak het kort, maak het kort.”


Of Van Oldenbarnevelt het tegen de beul had of tegen zijn trouwe knecht Jan Francken die afscheid wilde nemen, blijft gissen

Na zijn executie werd Johan van Oldenbarnevelt bijgezet, in een grafkelder van een bevriende relatie, op het Binnenhof (waar tot 1879) een kapel heeft gestaan. Later kreeg zijn familie toestemming om het lijk over te kisten in een eikenhouten kist. Volgens sommige berichten zou Van Oldenbarnevelt hierna op een andere plaats zijn herbegraven, echter bewijs hiervoor is niet gevonden. De vraag of er nog stoffelijke resten op het Binnenhof zouden liggen, is ondanks beperkt onderzoek in 1879 bij de sloop van de kapel, onbeantwoord gebleven.

Hekeldicht – op het Stokje van Johan van Oldenbarnevelt

Joost van den Vondel (1587 – 1679) een tijdgenoot, was geschokt door het optreden tegen Johan van Oldenbarnevelt en schreef veertig jaar later een beroemd geworden gedicht:

De dichter bedoelde met het stokje de eenvoudige houten stok waarop de staatsman had geleund toen hij het schavot betrad.

Mr. E.G.J. M. Meijer –directeurSichtingJvO Mr. E.G.J. M. Meijer –directeurSichtingJvO Beulszwaard waarmee Van Oldenbarnevelt zou zijn onthoofd (Rijksmuseum)

Beulszwaard

In de collectie van het Rijksmuseum in Amsterdam bevindt zich een zwaard waarvan wel beweerd is dat het het beulszwaard is waarmee Van Oldenbarnevelt in 1619 werd onthoofd. Of dit werkelijk zo is, valt niet meer na te gaan. In het lemmet van het zwaard werd rond 1750 in opdracht van de toenmalige eigenaar, Frans Greenwood, wel een gedicht gegraveerd dat herinnert aan de beruchte executie..

“Stokoude schuldeloze Helt, rampzalige Oldenbarnevelt, Dit zwaard sloeg door uw hals den Staat een diepe wonde in zynen Raadt, toen op het Haagse moortschavot Uw dierbaar leven wierd geknot.”.


1623

Twee zonen van de raadpensionaris beraamden enige tijd later een aanslag op het leven van prins Maurits. Deze aanslag mislukte echter. Een van deze zonen, Reinier, werd gepakt en net als zijn vader in 1623 te Den Haag op het Binnenhof onthoofd.

JvO-Lezingen JVO-Academie 2019

Om de sterfdag van Johan van Oldenbarnevelt te herdenken, zal de academie dit jaar een 8 tal vooraanstaande sprekers lezingen laten verzorgen in Nieuwspoort - Lange Poten 10 te Den Haag. Op de volgende dagen:

Woensdag 30 januari 2019
Woensdag 20 februari 2019
Woensdag 27 maart 2019
Woensdag 24 april 2019
Woensdag 22 mei 2019
Woensdag 26 Juni 2019
Woensdag 25 september 2019
Woensdag 30 oktober 2019

Directeur JVO-Academie
Eric Meijer
www.jvoacademie.nl

Mr. E.G.J. M. Meijer –directeurSichtingJvO
Copyright 2019 - JVO Academie